اندیشه پراگماتیسم، فرصتی برای کنشگران جنبش ها فراهم می کند تا بتوانند مستقل از دستگاه های ایدئولوژیک – که تلاش می کنند تفاسیر خود را بر واقعیت تحمیل کنند – تفاسیری بر اساس تجارب عملی و زیسته کنشگران خلق کنند. به عبارت دیگر، اندیشه پراگماتیستی با برجسته کردن تجربه و عمل می تواند توجه نظریه پردازان را به زورمندی واقعیت، بیشتر جلب کند. در این سری از مقالات در مورد پراگماتیسم سعی داشته ام تجربه هایی در این خصوص را که برخی کنشگران جنبش زنان در ایالات متحد امریکا توانسته اند با بهره گیری از فلسفه پراگماتیستی، تفاسیری واقع بینانه تر و بر پایه تجربه های زیسته خود داشته باشند مورد مطالعه قرار دهم. البته، هدف من جایگزین کردن یک «ایسم» به جای «ایسم» های دیگر نیست یعنی قرار نیست که پراگماتیسم به جای سایر ایدئولوژی ها بنشیند بلکه هدف بررسی و شناخت فلسفه ای است که کمتر در کشور ما شناخته شده است. تلاش می کنم که با مروری تطبیقی بر تجربه های تاریخی جنبش زنان در عرصه عمل و در حوزه نظریه پردازی، چشم اندازهای متفاوتی را در حد بضاعتم بگشایم. باشد که ما به عنوان فعالان جنبش زنان با استفاده از تجربه فلاسفه فمینیست و به ویژه زنان پیشرو پراگماتیست، قادر شویم که در موقعیت های دشوار، به انتخاب گزینه های مناسب تر دست یابیم.

تاثیرات اولیه فمینیسم بر فلسفه عمل گرایی آمریکا

کارولین هداک زیگفرید، نویسنده کتاب فمینیسم و پراگماتیسم

به دلیل تبعیض مبتنی بر جنسیت علیه زنان و محرومیت آنها از حوزه های آکادمیک و دانشگاهی، تاریخ به ندرت حامل نام ها و نوشته های زنان در کتاب های فلسفه است. ولی از آن جا که تاریخ عمل گرایی (پراگماتیسم) خوشبختانه تاریخی معاصر و جدید است در نتیجه آسان تر می توانیم زنانی را که در شکل دادن این مکتب منحصر بفرد در ساختار اندیشه و نظام فکری_ فلسفی امریکا سهیم بوده اند را کشف کرده و بشناسیم، که پیش از این تنها از طریق کار متفکران مرد نظیر ویلیام جیمز، چارلز سندرز پیرس، جورج هربرت مید، و جان دیویی مطرح شده است؛ آثار زنان برجسته ای که در ارتباط عملی و فکری با فلاسفه عصر خود بوده اند و در سیر تاریخی پراگماتیسم، فیلسوفان مبتکر و خلاقی به شمار می آیند گرچه تا همین اواخر ناشناخته و پنهان مانده بودند. در همین رابطه، کتاب «عمل گرایی و فمینیسم» نوشته کارولین هداک زیگفرید [1] (1996)، از جمله ی آثار قابل استناد و تامل برانگیز در جهت بازگرداندن جایگاه همین زنان پنهان مانده است به عرصه مباحث فلسفی. و در عین حال، بسط و گسترش دیدگاه های فمینیستی آنان به حوزه عمل گرایی معاصر.

ظهور نسل جدید زنان « عمل گرا »

منشاء عمل گرایی فمینیستی به دورانی باز می گردد که نسل جدیدی از زنان امریکایی که وارد کالج شده بودند، در بحث های پرشور دانشگاهی، و تقریبا در همه حوزه های مطالعات اجتماعی و فلسفی، با جسارتی در خور تحسین، مشارکت داشتند. بسیاری از زنان بلند آوازه ای که آثارشان در چهارچوب گفتمان فمینیستی- عمل گرایی آورده می شود، اغلب فعالان تحصیلکرده کالج بودند تا فیلسوفان دانشگاهی حرفه ای. اما کار آنها تاثیر نیرومندی بر گسترش اندیشه عمل گرایی در آمریکا و سپس در سطح جهان داشته است. به طور مثال اگر جان دیویی را در نظر بگیریم، می توانیم بسیاری از زنانی را که در گفت و گو و رابطه فکری متقابل با او بودند و در شکل گیری و گسترش نظام فکری و فلسفی اش نفوذ و تاثیر داشتند، کشف کنیم. برای نمونه از طریق مکاتبات دیویی با زنان همکارش، و مطالعه پاسخ های آنان به او، می توانیم نه فقط به کنش ارتباطی و ماهیت تعاملی فلسفه دیویی پی ببریم، بلکه چگونگی بسط و گسترش آن را توسط این زنان، دریابیم.

جین آدامز

از چهره های شاخص در میان این زنان می توان به «جین آدامز» (1935- 1860) به عنوان چهره محوری در ظهور اندیشه عملگرایی آمریکا اشاره کرد. آدامز در طول زندگی اش در مقام یکی از مصلحان اجتماعی بلند آوازه، مورد احترام همگان بود. وی بنیان گذار انجمن «هال هاوز» (House hull) و دریافت کننده جایزه صلح نوبل 1931 است. او فلسفه عمل گرایی خود را از طریق تجربه های زیسته اجتماعی اش، ازجمله: کار در محله های مهاجرنشینِ و در میان مردمان آسیب دیده و فقیر در شیکاگو، همچنین اندیشیدن و کار کردن به صورت همدلانه و مشارکتی با زنان مستعدی که در «هال هاوز» زندگی می کردند، به علاوه از طریق مکاشفه متن ها و بازتاب محتوای متون پایه، و نیز به وسیله گفتگوهای مستقیم و چهره به چهره با فیلسوفان زمان خود (نظیر جان دیویی، ویلیام جیمز، لئو تولستوی و دابلیو ای بی دوبویس)، گسترش داد.

جین آدامز

جین آدامز یازده کتاب و بیش از صدها تالیف و گزارش و مقاله در زمینه اخلاق، فلسفه اجتماعی، و صلح طلبی، در کارنامه خود دارد، بعلاوه، آثار ماندگاری در تحلیل مسائل اجتماعی عصر خود به ویژه در زمینه مسایل زنان، مهاجرت، جوانانِ شهری، صنعتی شدن و روابط بین الملل منتشر کرده است. درک و دریافتی که آدامز از « ارتباط بین عمل و حقیقت» داشت در انتخاب حرفه اش و نیز در پهنه عمومی کنش گری اجتماعی اش، نقش بسزا داشت. انگیزه ای _شاید متفاوت_ برای «درک حقیقت»، او را وامی داشت تا «در جهان عمل» به دنبال کشف آن باشد. آدامز دوست و همکار نزدیک جان دیویی بود. دیویی اغلب در هال هاوز حضور داشت و آدامز در کلاس های او در دانشگاه شیکاگو به بحث و سخنرانی برای دانشجویان می پرداخت. دیویی و آدامز در باره موضوعاتی نظیر دموکراسی، آموزش و پرورش، و اخلاق با هم کار می کردند و می اندیشیدند و ارتباط دانشگاهی خود را در سراسر عمر ادامه دادند.

آموزش و پرورش، یکی از حوزه های کلیدی به حساب می آمد که در آن فمینیست های عمل گرای عصر پیشرفت بسیار فعال بودند. فلسفه آموزشی آدامز، سرانجام مدلی برای تعامل میان اندیشه و عمل ایجاد کرد. با مطالعه آثار فمینیست های عمل گرا از جمله آدامز و دیگر مربیان نظیر لوسی اسپراگو میتچل [2] ، در می یابیم که آموزش و پرورش چیزی جدا از زندگی نیست بلکه رابطه متقابل آنها بیشتر درون بافت تجربه های زیسته و ناب، و به صورت یکپارچه در هم می آمیزد و عاملی معنا ساز می آفریند. آدامز مي دانست همزمان که آموزش و پرورش، تجربه را شكل مي دهد (ايجاد زمينه تاريخي به علاوه مهارت ها)، بايد با آن تعامل و بده بستان هم داشته باشد و به نيازهاي عاجل و لمس پذیر جامعه، پاسخ های جدیدی بدهد. آدامز برای درک فرهنگ و ارزش هاي زندگي دانشجویان، رويكردی را كه از تجربه هاي (شخصي و فرهنگي) دانشجويان «به عنوان مبانی آموزش» استفاده می کرد، به بحث و قضاوت می گذاشت.

کلاس آشپزی در هال هاوز

خوشبختانه بي اعتمادي و سوء ظن نسبت به ایده «جدايي آرمان هاي نظري از تجربه های زیسته» در نظريه آموزشي، در کار فمینیست های عمل گرای متاخر، کاملا مشهود است و به عنوان یک اصل، تا حدود زیادی پذیرفته شده است. در کتاب «بیست سال در هال هاوز [3] »، آدامز به اين نتیجه می رسد که چگونه فقدان استاد علاقمند به مسائل «رفاه بشر»، قلمرو تجربي روابط دانشجويان را در برابر قلمرو روشنفكري «ناب» که دانشجويان را برای تاثير پذیری از «شارلاتان ها» آزاد مي گذارد، آشفته و بي نظم رها کرده است. دیدگاه آموزشي آدامز، حتي در روزهاي اوليه تاسیس هال هاوز، فرهنگ روشنفكري تعلیم هنرهاي آزاد را با جنبه هاي عملي زندگي صنعتي شهري توامان در نظر می گرفت(ترکیب زندگي با انديشه).

«هال هاوز»، مصداق عینی اندیشه عمل گرایانه «جین آدامز»

جین آدامز از جمله زنانی بود که در حلبی آبادهای شیکاگو می کوشید تا به زنان کارگر کمک کند. او اعتقاد داشت که لازم است همسران مردان طبقات فرودست به جنبش حق رای زنان جذب شوند. به اعتقاد وی با تغییر شرایط محیطی می توان کاستی های شخصیتی در میان طبقات فرودست را رفع و آنان را توانمند ساخت. آدامز به دنبال آن بود که مبارزه برای کسب حقوق و خواسته های زنان را با تعهد نسبت به مجموعه ای کلی تر از مبارزه برای اصلاحات اجتماعی ( مشارکت در اداره شهر، تنظیم کار کودکان و زنان و اقدامات بهداشتی و تامینی) پیوند زند.

تصویری از ساکنان هال هاوز

با نگاهی به عملکرد دیویی و آدامز، در می یابیم که چگونه این هر دو متفکر از محیطی که برای فعالیت اجتماعی خود ایجاد کرده بودند، (مدرسه آزمایشی در دانشگاه شیکاگو برای دیویی، و هال هاوز برای آدامز)، هوشمندانه ترین بهره را در جهت تلفیق نظریه و عمل اجتماعی شان کسب کردند. هال هاوز برای آدامز در واقع مکانی بود برای زندگی و برای اندیشیدن. در این مکان محرومان و مهاجران شهری با هم زندگی می کردند و در عین حال، خودشان هال هاوز را نیز اداره و به صورت دسته جمعی، مدیریت می کردند.

جین آدامز با کودکان در هال هاوز

هال هاوز در واقع چیزی شبیه به «مدرسه ماکسیم گورکی» است که در سومین سال موجودیت جمهوری شوروی(1920) توسط آنتوان سیمیونویچ ماکارنکو و به دستور اداره ی تحصیلات ملی در نزدیکی شهر پولتاوا در جنوب روسیه تاسیس شد. این مدرسه، به شکل یک کولونی مختلط از هر دو جنس بود که در آن بزهکاران نوجوان و بی سرپرست که پدران و مادرانشان را در سالهای جنگ داخلی و در اثر گرسنگی و بیماری های همه گیر از دست داده بودند، سکنا گزیده و تحصیل می کردند. آنها به دست خود غذایشان را تولید می کردند و در واقع شهر کوچک و مستقلی به حساب می آمد که اداره آن بر عهده همان حاشیه نشینانِ نوجوان قرار داشت. آ. ماکارنکو با تاسیس آن شهرک در واقع ایده ماکسیم گورکی را عملی ساخت، البته در زمانی که کمتر کسی به نتیجه و دستاورد های آن ایمان داشت. تحت مرب گری او بیش از 3000 کودک پرورش یافتند که اغلب جوانان کارآزموده و تحصیل کرده ای شدند. در فرایند این کار او اسلوب نوآورانه پداگوژیکی خود را ایجاد نمود که بعدها توانست تجربیات آموزشی خود را در قالب های هنری (نمایشنامه، رمان و داستان کوتاه) بیان کند.

گروهی از شاگردان آ. ماکارنکو در کولونی گورکی

ماکارنکو نیز مانند دیویی و آدامز در جریان عمل توانست تئوری های راه گشایی را برای پداگوگ های نسل های بعد فراهم کند. اودر پاره ای از خاطرات خود در «داستان پداگوژیکی» می گوید: «نخستین ماه های زندگی در کولونی برای من و همکارانم نه تنها ماههای یاس و کار شدید و عاجزانه بود، بلکه ماه هایی بود که در کاوش حقیقت می گذشت. تعداد کتب تعلیم و تربیتی که من در زمستان سال 1920 خواندم از تمام عمرم بیشتر بود. نتیجه عمده این مطالعات برای من اطمینان راسخ، معلوم و قطعی بود که هیچ گونه علم و تئوری در دست ندارم، و بنابراین تئوری را باید استخراج کنم. من فهمیدم که فرمول های کتابی، که در هر صورت نمی توانستم آنها را به کار ببندم، به دردم نمی خورد، بلکه به تحلیل فوری و عمل فوری نیازمندم. من با تمام وجود احساس می کردم که می بایست عجله کنم.»

ساکنان کولونی گورکی در حال کار کردن بر روی یک گودال برای ذخیره کردن سیب زمینی

«هال هاوز» هم نمونه ای از ایجاد چنین کلونی اما نه در روسیه بلکه در شهر شیکاگو بود. در آن زمان ویژگی شهر شیکاگو، مهاجر نشین بودن آن بود. کارگران صنعتی مهاجر و حاشیه نشینان شهری، آمادگی و زمینه مناسبی برای بزه کاری و آسیب پذیری داشتند. ایجاد جامعه کوچکی به نام هال هاوز در این شهر مهاجر نشین، در واقع نمونه شهری کوچک و دمکراتیک، اما عملی در اجتماعی به بزرگی شیکاگو بشمار می آمد. در این اجتماع کوچک افراد با هم زندگی همدلانه و مشارکتی داشتند و تجربه ی «دموکراسی مشارکتی» (که یکی از ایده های اصلی جان دیویی بود) در چنین اجتماعات کوچکی می توانست به محک تجربه در آید.

جین آدامز در هال هاوز

تاثیر فمینیست های پراگماتیست بر اندیشه جان دیویی

از خلال نوشته هاي مختلفي كه درباره زندگی ديويي و شرح حال مبارزات او منتشر شده است در می یابیم که يكي از کانون های پر نفوذ فلسفي و شخصي در زندگي جان ديويي مربوط به همسر او، «آليس ديويي» بوده است. آليس در ميشيگان توسط پدربزرگ خود بزرگ شده بود و قصد داشت بعد از پايان يافتن دبيرستان به مدرسه علوم دینی باپتيست، برود. کشش و علاقه بی پایانش به جنبش حقوق زنان و آموزش و پرورش، او را رهسپار تحصيل در دانشگاه ميشيگان کرد یعنی جايي كه توانست برای اولین بار دیویی را ملاقات کند. کاراکتر آليس به آمیزه ای از «تفکر هگلیایی فلسفي ديويي با مسائل اجتماعي واقعي»، مشهور است. دختر آنها، جين، تاثير آليس بر جان دیویی را اينگونه شرح مي دهد:

«آلیس همیشه يك نگرش انتقادي به شرايط اجتماعي داشت. تردید ندارم که مادرم سهم عظيمي در گسترش افکار پدرم و انتقال اوليه گرایشات فلسفي اش از حوزه كلاسيك و تفسيري به حوزه زندگي معاصر داشت. علاوه بر این، مسائلی كه سابقا نظري بودند، از طريق معاشرت و گفتگو های طولانی پدرم (جان دیویی) با مادرم آليس بود که در واقع معناي انساني بلاواسطه و محوری در نگاه فلسفی پدر يافتند (به نقل از جين ديويي در راكفلر 150).»

آلیس دیویی، همسر جان دیویی

آليس ديويي قبل از آنکه در دانشگاه ميشيگان ثبت نام کند، در مدرسه آموزش دیده بود. او علاقه اش را به آموزش و پرورش، با کار به همراه جان دیویی بر روی پروژه هاي آموزشي مدرسه آزمایشی دانشگاه شيكاگو ( University of Chicago Laboratory School)، پي گرفت.

دیویی در حوزه فلسفه آموزش و پرورش، علاوه بر همسرش آلیس، و جین آدامز، تحت تاثیر سه مربی عمل گراي ديگر، الّا فلگ يانگ، السی ريپلي كلپ، و لوسي اسپراگو ميتچل، قرار داشته است. جان كي. اسميت ارتباط يانگ با ديويي را در مقاله «تاثير الا فلگ يانگ بر انديشه آموزشي جان ديويي» (1977) بررسي مي كند. طبق نظر اسمیت، الا فلگ يانگ از پاییز 1895 شروع به گرفتن كلاس هايي از جان ديويي در دانشگاه شيكاگو کرد. يانگ در آن زمان 50 ساله بود ، با 33 سال تجربه در همه زمينه هاي نظام مدرسه عمومي شيكاگو. در زماني كه آنها همديگر را ملاقات كردند يانگ مدير بخش بود ؛ او مي رفت كه اولين زن سرپرست نظام مدرسه عمومي شيكاگو (بعد از آنكه ديويي شيكاگو را ترك كرد)، باشد. يانگ درست قبل از آنكه ديويي را ملاقات كند چنين شغل نوآورانه ای به دست آورد و در واقع اولين زني بود كه توانست در آزمون «مدیریت مدرسه» قبول و برگزیده شود.

الا فلگ یانگ

ديويي تا پیش از آنكه به شيكاگو بيايد، و «هال هاوز» جین آدامز را تجربه کند و با شخصيت هايي نظير الا فلگ يانگ كار کرده باشد، هیچ اثر منتشر شده اي در ارتباط با فلسفه آموزش و پرورش، یا درباره مسائل آموزشی، نداشت. در همین رابطه «اسميت» در مقاله خود می نویسد كه ديويي به همان اندازه که یانگ از فلسفه او استفاده برده، از تجربه يانگ در نظريه تعليم و تربيتي اش استفاده كرده است « آنهاتاثیر متقابل بر هم داشتند».

يانگ بعد از فارغ التحصيل شدن از دانشگاه شيكاگو، با آليس و جان ديويي برای تغيير مدرسه آزمایشی در دانشگاه شيكاگو تلاش كرد. دیویی در نامه ای به جان مك مانيس، درباره روش های یانگ که بر کار او تاثیر گذاشته، می نویسد « من هميشه ايده هايي از او (يانگ)مي گرفتم زیرا که او بوسيله طبیعت و تربيت، جانِ كلام عمل گرايي تجربی را با مراجعه به مفاهيم فلسفي دريافته بود، قبل از آنکه حتی اسلوب آن ایجاد و مشخص شده باشد.» ( به نقل از اسميت 1977)

مدرسه یانگ در سال 1940

«کارولین هداک زیگفريد» نیز تاثير يانگ بر ديويي را در کتاب «فمينيسم و عمل گرایی» بررسي مي كند. او با ذكر بيوگرافي مك مانيس، سه نمونه ای که دیویی از آنها به عنوان تاثیرات یانگ یاد می کند، بر می شمارد «تفاسير و كاربردهاي اصلي نظريه هاي او (ديويي) از درك خودش خارج بود.»

اين سه نمونه که زیگفرید در کتاب خود بیان می کند به شرح ذیل است:

1) احترامي كه براي فرايند فكري و تحقيق افراد قائل است؛

2) درك «شيوه اي كه در آن تعامل افراد با یکدیگر بر عادات روانی و فکری آنها تاثیر می گذارد»؛

3) این که چگونه روانشناسی صرفا مربوط به فیزیولوژی نبوده، بلکه اجتماعی است. (1998)

نفوذ دو تن دیگر از زنان فمینیست عمل گرا بر دیویی

دو مربی عمل گرای ديگر، که بر اندیشه و نگرش دیویی تاثیر گذار بودند یعنی السی ریپلی کلپ و لوسی اسپراگو میتچل، در واقع دستیار دیویی و همکار نزدیک او محسوب می شدند. هر دو این زنان در نسل بعد از جین آدامز به دنیا آمده و دانشجویان عمل گرای کلاسیک بودند. السی ریپلی کلپ [4] (1882-1965) چهارده دوره با دیویی در دانشگاه کلمبیا گذرانده بود، وی دستیار دیویی بود، و سال ها همراه با هم بر پروژه های تحقیقی کار می کردند. السی کلپ توضیحاتی بر پیش نویس های اثار دیویی می نوشت و در ایده های ابتکاری او سهیم بود، چنانچه زیگفرید نقل قول هایی از نامه دیویی به السی کلپ را در 1911 می آورد که چگونه دیویی از ایده های کلپ ممنون بوده و خود را مدیون او می دانسته است.

السی ریپلی کلپ

دیویی عموما سهم السی کلپ را در «دموکراسی و آموزش و پرورش [5] » (یکی از آثار مهم جان دیویی) تایید می کرد، زیگفرید می گوید «از نامه های دیویی مشهود است که السی کلپ به دیویی در تهیه و تدوین مفاد دوره هایی که در آنها دستیار او بوده، بسیار کمک کرده است.» این گفته بیانگر آن است که السی کلپ، دیویی را قبل از آن که دوره های سخنرانی دیویی برای مباحثی که در دوره های کلاسی اش لازم بوده، آغاز شود، به طور دایم ملاقات می کرده و در متن و محتوای سخنرانی ها مشارکت فعال داشته است. دیویی در باز نشستگی اش در 1927، به مسئولان کالج پیشنهاد می کند که بهتر است السی کلپ به عنوان استاد برای تدریس دوره های او در کالج معلمان گماشته شود، اما این موقعیت از طرف کالج به کلپ پیشنهاد نمی شود. در نتیجه او برای انجام کار مهمی در یک پروژه در رابطه با « آموزش و پرورش روستایی» با النور روزولت [6] از شیکاگو می رود.

لوسی اسپراگو میتچل

لوسی اسپراگو میتچل(1878-1967) یکی دیگر از مربیان فمینیست است که فلسفه های اصلاح و تغییر اجتماعی عصر پیشرفت را از طریق گسترش جریان آموزش و پرورش، تعریف و منعکس کرده است. در 1903، میتچل اولین رئیس زن در دانشگاه کالیفرنیا در برکلی است، جایی که او با تبعیض جنسی که در محیط دانشگاه در آن دوره به شدت رایج بوده، آشنا می شود. بعد از برگشت به نیویورک، او حرفه 60 ساله اش را در مرکز آموزش کودکان، با ترکیب تحقیق آموزشی در پژوهش و عمل و ابداع و مدیریت برنامه های نو و ابتکاری، آغاز می کند. گر چه اسپراگو میتچل، دیویی را در شیکاگو می شناخت، اما آنها یک ارتباط تاثیرگذار دو جانبه را زمانی که میتچل دوره هایی را با دیویی در کالج معلمان گرفته بود، بنیان نهادند.

لوسی و همسرش، دوستان بسیار نزدیک جان دیویی بودند. نحوه زندگی لوسی به عنوان یک مدل برای زنان دیگری که با وجود تاهل و مسئولیت بزرگ کردن فرزندان، علاقمند به زندگی حرفه ای بودند، به شمار می رفت. چیزی که به ندرت برای زنانی از نسل جین آدامز، قابل دستیابی بود. مدرسه خیابان بانکِ [7] اسپراگو میتچل، یادمان ارزشمندی است که تاثیر عمل گرایی مرکز آموزش کودکان را نشان می دهد و همچنان به تربیت و توسعه مربیان و متخصصان آموزش کودکان ادامه می دهد.

شارلوت پرکینز گیلمن، نویسنده کاغذ دیواری زرد

زنان متفکر و فعال مهم دیگر، صحنه «پیشرفت» را با تاثیر گذاشتن مستقیم یا غیر مستقیم بر شکل گیری و رشد تفکر عمل گرایی و فرهنگ روشنفکری عصر خود، آباد کردند. جین اوپین [8] در کتاب «شارلوت پرکینز گیلمن: ابزارگرایی فراتر از دیویی»(1993) فلسفه جان دیویی و شارلوت پرکینز گیلمن [9] را با هم مقایسه می کند. گیلمن و دیویی هم عصر بوده اند، جالب است که آنها در یک سال به دنیا آمده و هر دو از دوستان صمیمی جین آدامز بوده اند. گيلمن حدود يك ماه در 1985 در هال هاوز می ماند، یعنی جايي كه او درباره فرهنگ «زندگی دسته جمعی» (كلوني)، با اشتیاق فراوان، بحث و پژوهش و سخنراني مي كرد. هم ديويي و هم گيلمن به فلسفه به عنوان عامل موثر و سودمند، در حل مسائل اجتماعي و سياسي علاقمند بودند. ديويي مي خواست فلسفه را به عنوان «عامل اصلاح اجتماعي» احيا كند و بر همین اساس بود که شخصا در پروژه هايي كه براي ايجاد تغييرات واقعي در جامعه طراحي شده بودند، خود را عملا درگير می کرد. گيلمن، با اينكه تعليم فلسفی نديده بود، اما برای «درک ناهنجاريهای جامعه و چگونگي بهبود و اصلاح آن»(1993، 42) به فلسفه گرایش پیدا کرد. هر دو متفكر علاقمند به روابط و مناسبات صنعتي و تاثیر آن بر جامعه بودند، اما گرایش و دغدغه اصلی گيلمن قبل از هرچیز مربوط به شرايط اقتصادي و صنعتي زنان، هم در خانه و هم در محل كار بود.

گیلمن، آدامز، و دیویی تحت تاثیر اندیشه داروینی قرار داشتند، اما هر سه، موضع خشن داروینیسم اجتماعی که انسان ها را در یک مبارزه رقابتی برای بقا، به کشمکش و نزاع وا می دارد (منظور همان اصل بقای اصلح) رد می کردند، اما در عوض از مفهوم تکامل، با تاکید بر یک اخلاق اجتماعی که بر توانایی و مسئولیت انسان ها برای بهبود محیط شان متعهد است، برای تئوریزه کردن امکانات پیشرفت اجتماعی سود می بردند. بسیاری از نوشته های گیلمن بر مسائل اجتماعی پیرامون زنان، و تلاش در راه تغییرات بنیادی در محیط خانه برای استقرار روابط دموکراتیک و برابرتر ساختن فضای خانه، متمرکز است. نوشته های گیلمن به برخی از فعالان و مبتکران هال هاوز، به عنوان نمونه هایی از تغییرات اجتماعی، توصیه هایی دارد، مانند: داشتن آشپزهای حرفه ای برای تهیه غذاهای خانوادگی سالم در یک آشپزخانه عمومی، تاسیس مراکز پرستار روز، و منسوخ کردن کار صنعتی کودکان.

جان دیویی نیز هم جهت با گیلمن، در کار خود در حوزه فلسفه اخلاق، محیط خانه را به عنوان مدلی برای اخلاق اجتماعی در یک دموکراسی، به کار می برد، ولی یکی از فمینیست ها (جین اوپین) در نقد دیویی اشاره می کند که مدل خانواده ای که جان دیویی به کار می برد، تا وقتی که زنان آزادی و یا استقلال بسیار کمی در خانه هایشان در آن زمان داشتند، ناقص بوده است.

اما جین آدامز در باره مسایل مربوط به حوزه خانواده و «سرگشتگی» هایی که زندگی خانگی برای زنان به ارمغان می آورد بیش از دیگران حساس بود، وی در کتاب تحسین شده خود «دموکراسی و اخلاق اجتماعی»، از یک سلسله تغییراتی که زندگی خصوصی خانگی را با یک خیر اجتماعی عمومی پایدارتر می سازد، به طور خستگی ناپذیر دفاع می کرد.

سمت راست ادیث و سمت چپ گریس ابوت

خلاصه سخن:

توجه به این نکته مهم است که اغلب ما فعالان جنبش حقوق برابر که دغدغه فعالیت توام با اندیشیدن را داریم محتاج شناخت و آگاهی از تاریخچه زندگی اندیشه گران فمینیست هستیم اما برای آنکه زناني را كه در جوامع پیشرفته، فيلسوفان فمینیست و مصلحان اجتماعي تاثيرگذاري بودند را بشناسیم، ناچاریم به فراسوی حوزه آکادمیک و فلسفه دانشگاهي نگاه كنيم. به خصوص در تلاش براي بسط شیوه های فکری مان و انتخاب راه و روش مناسب برای کسب حقوق برابر، درك مفاهیم و روش مبارزه زنان برجسته و اصلاح طلبان فيلسوف (فلاسفه پراگماتیسم)، و مشاهده شيوه هاي بیرون از زمینه مدرن، حرفه اي، و صرفا آکادمیک، می تواند مفيد باشد، تا ایده هایی که آنها بیان کرده اند، به ما زنان ایرانی در مبارزات مدنی مان یاری رساند. همانطور كه اليزابت كاماراك مينيچ [10] از آن به عنوان باز كردن «فضاي جديد برای انديشيدن» در فلسفه یاد می کند. برای مثال در ایالات متحد آمریکا به خصوص در عصر پیشرفت، بسياري از اصلاح طلبان اجتماعيِ تحصيل كرده كالج در شيكاگو، غالبا در هال هاوز زندگي مي كردند (نظير جوليا لاتراپ [11] و فلورانس كلي [12]). البته برخي از اصلاح طلبان هال هاوز، نظير سافونيسبا بركينريج [13] و اديث و گريس ابوت [14] ، موقعيت هاي دانشگاهي داشتند، اما اغلب، كار عملي و دانشگاهي شان در بطن جامعه و در قلمرو اصلاح اجتماعي تمرکز داشته است. این امر، نکته روشی بسیار مهمی در مبارزه برای کسب حقوق برابر و بسط آگاهی جنسیتی در پهنه جامعه به همه فعالان جنبش زنان گوشزد می کند.

منابع:

Whipps,judy. pragmatist feminism, Stanford Encyclopedia of Philosophy, Aug 2004

 ماکارنکو، آنتوان سیمیونویچ. داستان پداگوژیکی، ترجمه گامایون، تهران: انتشارات نیلوفر