مدرسه فمینیستی: به ندرت تاریخ نگاران ایرانی به ثبت و مستند کردن رویدادهای موثری که به وسیله زنان به وجود آمده، پرداخته اند. با این نقص فاحش اما بوده اند تاریخ دان ها و پژوهشگرانی که روز یا ماه و سال هایی که حرکت های زنان ایران، تاثیرگذار بوده است را به ثبت رسانده اند. مطلبی که در پی می آید به بهانه یکصد و چهارمین سالگرد انقلاب مشروطه، با بهره گیری از چندین منبع، گردآوری شده و حرکت ها و تلاش های تاثیرگذار زنان در انقلاب مشروطیت را فهرست کرده است.

عکس: بست نشینی عده ای از زنان مشروطه خواه برای «تاسیس عدالت خانه»

خرداد ماه 1284 خورشیدی
 بست نشینی بخش عمده ای از کسبه بازار تهران، بزازان، بازرگانان، و روحانیان سرشناس در مسجد شاه تهران که خواستار استعفای امین الدوله و اصلاحات در مملکت هستند. مردان و روحانیان مترقی متحصن در مسجدشاه، به طور گسترده و کم نظیر از سوی گروههای زنان مورد حمایت و پشتیبانی قرار می گیرند. در این حرکت های اعتراضی، زنان افزون بر مشارکت فعال، حفاظت از جان روحانیان مترقی را نیز بر عهده دارند.

2 بهمن ماه 1284
 دست خط شاه مبنی بر برکناری امین الدوله.

31 خردادماه 1285
 تحصن بیش از 13000 نفر از مردم تهران ( پیشه وران، تجار، روحانیان مبارز و روشنفکران انجمن های انقلابی مخفی) در اقامتگاه تابستانی هیئت نمایندگی بریتانیا، و شرکت گسترده زن ها در تظاهرات خیابانهای تهران، حمایت آنها از روحانیان مترقی، و تلاش آنها برای تحصن در خارج از ساختمان اقامتگاه.

29 تیر ماه 1285
 عده ای از زنان در مسجد شاه برای «تاسیس عدالت خانه»، بست می نشینند: هنگامی که عده ای از بزازان چادر بزرگی آورده و در حیاط مسجد دست به تحصن می زنند زنان نیز پا به میدان می گذارند و برای آوردن روحانیان مبارز به مسجد، همراهی می کنند عده ای از آنان نیز در حیاط مسجد بست می نشینند و خواهان تشکیل عدالت خانه می شوند.

14 مرداد 1285
 مظفرالدین شاه قاجار، سرانجام، فرمان مشروطه را صادر می کند.

15 مهر 1285
 مجلس شورای ملی افتتاح می گردد. این نخستین بار در تاریخ است که ایران ما، دارای مجلس قانونگذاری برای اداره کشور و رتق و فتق امور اجتماعی مردم می شود.

دی ماه 1285
 شرکت گسترده زنان در جنبش ملی به منظور تاسیس بانک ملی ایران و استقلال مالی کشور، و نیز با هدف تحریم منسوجات خارجی. در این حرکت ملی و ایثارگرانه، زنان پیشقدم اند و با اهدا و گرو گذاردن جواهرات و لوازم خانه و حتی پس اندازهای ناچیز خود، به تاسیس بانک ملی و تقویت بنیه مالی دولت و مجلس، یاری می رسانند.

9 دی ماه 1285
 قانون اساسی مشروطه به امضای شاه می رسد.

10 دی ماه 1385
 نامه یکی از زنان ـ پس از تصویب قانون اساسی ـ به روزنامه مجلس و تقاضا از آن مجمع که از تشکیل مدارس و اجتماعات زنان حمایت شود.

14 دی ماه 1285
 مظفرالدین شاه چشم از جهان فرو می بندد.

دی ماه 1285
 آغاز تشکیل انجمن های ایالتی؛ ولایتی، و انجمن های مردم نهاد، در اکثر قریب به اتفاق شهرها و استانهای کشور.

6 اسفند 1285
 روزنامه ندای وطن نوشت «زن، از افراد انسانی است و در خلقت به او ظلمی نشده و چیزی کسر ندارد و تفاوتی میان او و مرد در شرف و انسانیت نیست.» و در 17 محرم همین سال نیز روزنامه عدالت می نویسد که « حاجی علویه خانم از زنان میهن پرست و سرشناس تبریز در خصوص تحریم کالاهای خارجی سخن گفته است» اغلب جلسه های انجمن های زنانه تبریز در منزل علویه خانم برگزار می شد.

5 بهمن ماه 1285
 محمدعلی میرزا، شاه جدید و مستبد (که بعدتر مجلس شورای ملی را به توپ می بندد)، وارد تهران می شود.

12 بهمن ماه 1285
 سرانجام با فشار و پیگیری مردم ایران بخصوص با فداکاری زنان وطن پرست و آگاه ایرانی، قانون بانک ملی به تصویب می رسد.

18 بهمن ماه 1285
 همایش بزرگ و باشکوه گروههایی از زنان تهران و گذراندن قطعنامه ای به منظور پیشبرد حقوق زنان، ایجاد مدارس دخترانه، و منسوخ کردن رسم جهیزیه های سنگین.

اسفند 1285
 تشکیل انجمن های مستقل زنانه در ایران: انجمن آزادی زنان، اتحادیه غیبی نسوان.

سال 1285
 تشکیل مدارس متعدد دخترانه در تهران از جمله مدرسه ناموس، دبستان دوشیزگان و مدرسه مخدّرات.

فرودین 1286
 در این روز، نمایندگان مردم در مجلس شورای ملی، برای محدود کردن قدرت وسیع شخص سلطان، تیول (دیوانی) را که از زمان ایلخانان در ایران مرسوم شده بود و سلطان می توانست دلبخواه، ملک و آب و زمینی را به کسی واگذار کند، با اکثریت آراء لغو کرد.

19 اردیبهشت 1286
 به قلم «بی بی خانم استرآبادی» مقاله ای اعتراضی در نقد تبلیغات زن ستیز متعصبین منتشر می شود. وی در این مقاله می نویسد: برخی از افراد نظر به منافع شخصی، دیدند زنهای پایتخت اگر چیز فهم شوند زیر بار ظلم آنان نخواهند رفت و حقوقی که سالیان دراز خورده اند یا نزدشان مانده، خواهند خواست.

24 اردیبهشت 1286
 به گزارش صوراسرافیل، تعداد انبوهی از زنان پایتخت در میدان بهارستان گرد آمدند و خواستار تدوین قانون اساسی، قانونی شدن انجمن های زنانه، و توسعه مدرسه و مکتبخانه برای دختران، شدند.

9 اردیبهشت 1286
 زنان ابراهیم آباد به طور دسته جمعی تلگرافی به مجلس فرستادند که در آن از ستم هایی که بر مردمان روستا به خصوص بر زنها رفته بود سخن گفتند. این نامه سرگشاده که برای نمایندگان تلگراف کرده بودند وقتی در صحن علنی مجلس قرائت شد تاثیر بسیار زیادی بر نمایندگان گذاشت.

خرداد 1286
 بحث و چالش در مجلس و انجمن ها در مورد «متمم قانون اساسی» بالا می گیرد. شیخ فضل اله نوری برای گذراندن متمم که به موجب آن کمیته ای منتخب از علما حق رد مصوبات مجلس را پیدا می کنند تلاش می کند. شیخ فضل اله نوری فتوایی نیز بر علیه مدارس دخترانه صادر می کند.

تیرماه 1286
 نامه های دو زن در روزنامه های صوراسرافیل و حبل المتین در نقد آراء شیخ فضل اله نوری، و دفاع از حق مسلم زنان برای تحصیل دانش و سواد ، منتشر می شود.

شهریور ماه 1286
 دفاع روزنامه حبل المتین از زنان مستمند تهران که در میدان توپخانه بست نشسته بودند.

شهریور ماه 1286
 قرارداد روس و انگلیس که به موجب آن ایران به سه بخش شمالی (تحت نفوذ روسیه)، جنوبی (تحت نفوذ انگلستان) و منطقه بی طرف بینابین تقسیم می شود.

31 شهریور 1286
 کنگره مجاهدین (فرقه سوسیال دموکرات اجتماعیون عامیون) در شهر مشهد تشکیل می شود.

8 مهر 1286
 نامه سرگشاده «اتحادیه غیبی نسوان» در روزنامه ندای وطن منتشر می شود. در این نامه سرگشاده از وکلاء مجلس انتقاد شده و زنان عضو اتحادیه غیبی نسوان برای اداره امور مملکتی و اصلاحات اجتماعی، اعلام آمادگی کرده اند.

21 اسفند 1286
 اطلاعیه مهم «انجمن نسوان» منتشر می شود. در این اطلاعیه، زنان عضو انجمن، خواستار قانونی شدن و رسمیت یافتن انجمن های زنان هستند. متن این اطلاعیه در مجلس شورای ملی نیز مطرح می شود.

23 خرداد ماه 1287
 میرزا علی اکبر دهخدا در روزنامه صوراسرافیل مطلبی را منتشر می کند و سخت گله مند است که چرا تقاضای زنان برای کمک دولت در تشکیل مدارس و انجمن های زنان، با مخالفت مجلس روبرو شده است.

2 تیر ماه 1287
 کودتای «محمد علی شاه» سلطان مستبد قاجار بر علیه مشروطه خواهان و حمله قزاق های روسی به سرکردگی سرهنگ لیاخوف به مجلس. ساختمان بهارستان ویران می شود. ضرب و شتم وحشیانه سید عبدالله بهبهانی و طباطبایی و امام جمعه خویی تا حد مرگ، و سپس تبعید سید عبدالله بهبهانی. کشتن هشت نماینده مجلس از جمله قتل دو رهبر ازلی ـ بابی انقلاب مشروطه: میرزا جهانگیرخان (بنیانگذار صوراسرافیل)، و ملک المتکلمین.

3 تیر ماه 1287
 مقاومت سازمانیافته ی مردم تبریز به رهبری ستارخان و با همکاری سوسیال دموکراتهای ارمنی و قفقازی آغاز می شود. شهر تبریز یکپارچه در برابر قوای استبدادی شاه قاجار می ایستند. شرکت گروهی از زنان آذربایجان با لباس مردانه در مبارزات مجاهدین تبریز.

مرداد ماه 1287
 «انجمن خیریه نسوان ایرانیان مقیم استانبول» در دفاع از مردم آزادیخواه و سلحشور تبریز اطلاعیه ای صادر می کند.

آبان ـ آذر 1287
 زنان و مردان دیگراستانهای کشور با اعلام همبستگی با مردم تبریز، بر علیه گزمه های سرکوبگر و چماق داران سلطان مستبد، قیام می کنند.

15 دی ماه 1287
 مشروطه خواهان بختیاری، شهر اصفهان را از چنگال خونین قوای سلطان مستبد آزاد می کنند. در این نبرد سنگر به سنگر، زنان آزادیخواه اصفهانی از فرقه های گوناگون مذهبی، از هر کمک و فداکاری حتی اهداء جان خویش برای پیروزی قوای مشروطه خواه، دریغ نمی ورزند.

19 بهمن 1287
 مشروطه خواهان گیلان دیوان خانه رشت را به تصرف در می آورند و طولی نمی کشد که این ارتش انقلابی و مردمی به منظور آزادسازی قزوین از دست عمال سلطان مستبد، راهی این شهر می شوند. ارتش انقلابی گیلان سرانجام در اردیبهشت ماه به قزوین می رسد.

12 بهمن 1287
 گروهی از زنان مسلح در مبارزات رشت علیه نیروهای مزدور سلطان مستبد، شرکت می کنند. زنانی همچون دختر جوان یپرم خان «آستفیک» رهبر مجاهدین، و نیز زن جوان دیگری به نام عذرا از اهالی کردستان، و همینطور لیلا از همرزمان آنها هنگام نبرد خونین و پر هزینه در رشت، در لباس مردانه و در صف مقدم نبرد، همدش برادران مجاهد خود، با قوای استبداد می رزمند . در بحبوحه جنگ، عذرای جوان خود را جلوی گلوله می اندازد و جان خود را فدا می کند تا یپرم خان رهبر مجاهدین مشروطه خواه، از مرگ نجات یابد.

1 اردیبهشت 1288
 معلم آزادیخواه آمریکایی به نام «هووارد باسکرویل» که دوش به دوش مردم تبریز و آزادیخواهان این شهر با قوای استبداد می جنگید به دست سربازان روسی مدافع سلطان مستبد، کشته می شود. وی معلم فلسفه و علوم طبیعی بود.

22 تا 24 تیرماه 1288
 ورود ظفرمند نیروهای مشروطه خواه به پایتخت و فتح تهران توسط مجاهدین انقلابی از گیلان، و ایل بختیاری از اصفهان. روز بعد یعنی در 25 تیر ماه سلطان مستبد به سفارت روسیه در زرگنده پناهنده می شود.

شهریور ماه 1288
 نشریه سوسیال دموکرات ایران نو منتشر می شود. جزب دموکرات در تهران و شهرستانها شروع به فعالیت می کند.

30 مهر ماه 1288
 گزارش ایرا ن نو در مورد فرار زن جوان برده ای از منزل اربابش. اعتراض ایران نو به ادامه سنت برده داری در برخی نقاط ایران. کمک جمعی زنان در تهران به برده فراری و خرید او از اربابش.

24 آبان ماه 1288
 مجلس دوم افتتاح می شود.

پائیز 1288
 سلسله گزارش ها و مقالات روزنامه ایران نو در مورد تلاش ها و مبارزات برابری طلبانه جنبش زنان در کشورهای متعددی همچون روسیه، انگلستان، ژاپن، چین، و هند.

دی ماه 1288
 مقالات "خانم دانشمند" در دفاع از حقوق زنان به قلم «طایره» در نشریه ایران نو منتشر می شود.

اسفند 1288
 گزارش های ایران نو در مورد تداوم کمک های نقدی و جنسی زنان برای تشکیل بانک ملی.

19 اسفند 1288
 همایش بزرگ زنان در مدرسه خواتین بر گزار می شود. روزنامه ایران نو ضمن درج این خبر، می نویسد که در این گردهمایی اعلام می شود که: «اگر رأی مجلس مقدس به استقراض از داخله تعلق گرفته باشد زودتر آن را منتشر نماید که ما زنها هم هر کدام به اندازه وسع خود قبول نموده وجه آن را بپردازیم.»

فروردین ماه 1289
 گزارش مهم و امیدبخش روزنامه تایمز لندن که تا این تاریخ بیش از 50 مدرسه دخترانه در تهران تشکیل شده بود.

سال 1289
 تشکیل «انجمن مخدرات وطن» که در آن، زنان بسیاری از خانواده های مشروطه خواه و زنان برجسته و مبارز، همچون «صدیقه دولت آبادی»، شرکت داشتند.

سال 1289
 آغاز بکار ائتلاف « 12 انجمن زنانه در تهران» و تشکیل انجمن مرکزی زنان به منظور ایجاد شبکه ارتباطی بین انجمن های زنان در تهران و شهرستانها.

16 اردیبهشت 1290
 در اصفهان عده کثیری از زنان مبارز اصفهانی با دست خالی به زندان نظمیه این شهر حمله می کنند و زندانیان سیاسی را از زندان نظامیان سلطان مستبد، آزاد می سازند. در این درگیری، چندین نفر از این زنان مبارز اصفهانی که از پیروان مکتب بابی ـ ازلی بودند به شدت زخمی می شوند.

17 اردیبهشت 1290
 در این روز ، ایران نو خبر می دهد که نیروی انتظامی سلطان مستبد، از تردد زنان به مرکز شهر و اطراف بهارستان جلوگیری می کند. زیرا که زنان آزادیخواه به مجرد کسب فرصت و دور دیدن چشم مأموران، تجمع اعتراضی برپا می کنند. نیروی انتظامی اعلام کرده با زنانی که از این دستور سر پیچی می نمایند به شدت برخورد و آنان را سیاست می کند.

22 اردیبهشت ماه 1290
 مورگان شوستر مشاور مالی آمریکایی وارد تهران می شود.

خرداد ماه 1290
 انتشار نخستین نشریه مستقل کارگری به نام اتفاق کارگران در تهران. این نشریه پس از تشکیل نخستین اتحادیه کارگری در ایران که توسط کارگران چاپخانه به وجود می آید به عنوان ارگان این اتحادیه، برای مدت کوتاهی در پایتخت منتشر می شود.

19 مرداد ماه 1290
 سلطان مستبد معزول (محمدعلی میرزا) که از ترس محاکمه، به سفارت روسیه پناهنده شده بود با حمایت دولت روسیه سعی در برانداختن دولت مرکزی را می کند. دموکراتها با همراهی شوستر، سلطان مستبد را شکست می دهند. محمدعلی میرزا سرانجام ناگزیز می شود به کشور روسیه فرار کند.

مرداد ماه 1290
 «وکیل الرعایا» وکیل مجلس شورای ملی، مسئله «حق رای زنان» را در صحن علنی مجلس مطرح می کند.

آبان 1290
 یکی از زنانِ «شعاع السلطنه» (شعاع السلطنه برادر سلطان مستبد)، پنهانی نسخه ای از وصیت نامه شوهرش را در اختیار مورگان شوستر قرار می دهد و به این طریق نشان می دهد که دارایی شعاع السلطنه (که مجلس، دستور ضبط آنرا به نفع بیت المال داده بود) در گروی بانک روس نیست. شوستر با دستیابی به این مدرک غیرقابل انکار، اتهامات دولت روسیه را بر علیه ایران، رد می کند.

11 تا 13 آذر 1290
 تظاهرات عمومی بر علیه التیماتوم روسیه. تظاهرات باشکوه زنان تهران خصوصا «انجمن مخدرات وطن» در میدان بهارستان.

13 آذر 1290
 در این روز «انجمن خواتین وطن» تلگرافی به اعضای مجلس شورای ملی ارسال می دارد که هرگز تسلیم التیماتوم روسها نشوند.

15 آذر 1290
 تلگراف «انجمن خواتین وطن» به گروه زنان آزادیخواه انگلستان و تقاضا از زنان مبارز آن کشور که به دولت انگلیس شکایت کرده، از حق ایرانیان دفاع کنند.

24 آذر 1290
 شکایت گروههای مختلف زنان تهرانی به مجمع ادب (کلوپ حزب دموکرات) که چرا دولت ایران در قبال التیماتوم روسیه ساکت مانده است.

27 آذر 1290
 اتحاد دو تشکل بزرگ زنانه: «هیئت نسوان اصفهان» با «هیئت نسوان قزوین» در اعتراض به التیماتوم روسیه، شکل می گیرد.

2 دی 1290
 بعد از ورود قوای روسیه به قزوین در تاریخ 13 دسامبر و تهدید به حمله به تهران، کودتایی بر علیه مجلس و حزب دموکرات برقرار می شود که ضمن آن، نایب السلطنه ناصرالملک و کابینه، با حمایت روس و انگلیس، محلس را می بندند.

3 دی تا اواسط دی ماه 1290
 کشتار مجاهدین آذربایجان توسط قوای روس. تبعید انقلابیون شهرهای شمالی کشور و پایان اولین مرحله تاریخیِ انقلاب مشروطیت ایران.

---

* منابع مورد استفاده در تدوین این گزارش: سالنمای زنان ایران (نوشین احمدی خراسانی). کرنولوژی جنبش زنان در انقلاب مشروطیت به قلم ژانت آفاری (پیرنظر) . پیشینه های اقتصادی ـ اجتماعی جنبش مشروطیت به قلم خسرو شاکری. تاریخ مشروطه ایران به قلم احمد کسروی. انجمن «ارگان انجمن ایالتی آذربایجان»، به قلم منصوره رفیعی. از صبا تا نیما، به قلم یحیی آرین پور.