مدرسه فمینیستی: دور از انتظار نيست که رُمان "سووشون" پرخواننده­­­­ترين رُمان ايرانی باشد. نويسنده اين کتاب، خانم سيمين­­­­دانشور همسر نويسنده و روشنفکر برجسته­­­ی چپ­­­گرا «جلال آل­­­احمد» بوده است. آل­­­احمد در سال 1969 اندکی پیش از انتشار سووشون، درگذشت و مشهورترين اثر وی تحت عنوان «غربزدگی»، اعتراضی پرشور به پذيرش کورکورانه ارزش­­­­های غربی بود که سبب فرسودگی هويت فرهنگ ايرانی در زمان شاه گرديده بود.

ادبيات انتقادی سيمين­­­دانشور در دهه 1970 به تنهايي حاکی شهرت وی در ايران است اما نوشته او به خودی خود برخلاف آثار جلال آل­­­­احمد ، می­­­تواند نظر تعداد قابل توجهی از مخاطبان را ــ حتی فراتر از محدوده روشنفکران ــ به خود جلب نمايد. جالب است که «رکسانا زند» و «پيترهلبان» بدون تغيير ماهيت این کتاب به متنی دانشگاهی ، آن را به عنوان داستان محفوظ داشته­­­­­اند.

سووشون، داستانی پيچيده و رضايت­­­­بخش است که در قالب روايتی متداول و با تم شهادت و سوگواری نگاشته شده است. داستان در شيراز در زمان جنگ جهانی دوم آغاز، و از زبان «زری» همسر یک زمین­­­­دار به نام «يوسف»، روایت می­­­شود. يوسف از شخصيتی کامل و ايده­­­آل برخوردار است، شوهری دوست داشتنی است و زمین­­­­داری روشنفکر، که وضعيت دهقانان برایش واقعاَ مهم است و باور دارد که اين دهقانانند که بايد از حاصل دسترنج خود، لذت ببرند نه ارتش اشغالگر انگليس.

انگليس فشارش را به يوسف برای فروش گندم به آنان می­­­افزايد و مقاومت يوسف به فاجعه­­­ای می­­­انجامد. جزیيات دسيسه­­­­های متفاوت قبايل، کمونيست­­­ها، دولت محلی و مقامات انگليسی به­­­شکل هشداردهنده­­­­ای برای زری نامفهوم می­­­­نمايد. زری تنها از گفتگوهای گيج­­­­کننده مهمانان همسرش به هنگام پذيرايي از آنان، متوجه اين دسيسه­­­­ها می­­­­گردد. ترديد عصبی او با گرمای ناخوشايند تابستان، همه­­­­گيری تيفوس و قحطی، ناراحتی ناشی از بارداری­­­­اش و ديدارهای او از بیماران روانی، شدت می­­­­يابد.

زری که در مدرسه ( مدرسه مبلغين انگليسی که به او اجازه نمی­­­­دادند برای مرگ پدرش حتی لباس عزا به تن کند) از خود شجاعت نشان می­­­­دهد ، اما درمي­­­­يابد که آن­­­قدر به همسر و فرزندان خود وابسته است که نمی­­­­تواند ريسکی را بپذيرد؛ تنها عمل دليرانه­­­­ای که می­­­­تواند از او سر بزند باز نداشتن افرادی است که می­­­­خواهند شجاعانه عمل کنند. از سوی دیگر، يوسف شوهر زری می­­­­داند که زمان حاضر ، زمان مناسبی برای بيان عقايدش نيست اما او با اراده­­­­ای راسخ، به آن­­­چه اعتقاد دارد عمل می­­­کند تا بتواند زمان را شتاب بخشد و به موقعیتی تبديل نمايد که عقايدش قابليت پذيرش يابند. ايده­­­­آليست بودن يوسف کاملا متضاد با دنياپرستی برادر بزرگ او ، ابوالقاسم­­­­خان (خان­­­­کاکا) است. ابوالقاسم­­­­خان یکی از شخصيت­­­­های محوری در سووشون است که بسیار ماهرانه تصوير شده است. تصویری واقعی که جاه­­­­طلبی­­­­های سياسی­­­­اش او را به دلال و واسطه­­­­ای برای کارهای خلاف و زشت فرماندار و مقامات انگليسی، مبدل ساخته و اين در حالی است که او از نفوذ خود برای حمايت از برادر ایده­­­­آل­­­­گرا و مقيد به اصولش (یوسف) نیز استفاده می­­­­کند.

چنين فرصت­­­­طلبی، در فضای سياسی داخلی ايران متداول است. حضور انگليس نيز مشخصاَ ترديد و متزلزل شدن ارزش­­­­های اخلاقی را تشديد می­­­­نمايد به­­­گونه­­­­ای که ابوالقاسم­­­­خان به خود حق می­­­­دهد تا بی­­­­پرده و صریح از موقعيت­­­­اش به­­­­عنوان دوست و همکار انگليسی­­­­ها دفاع نمايد.

در اوج داستان، اهميت نمادين مرگ يوسف مشخص می­­­­گردد. زری داستان سياوش ــ قهرمان اسطوره­­­­ای ايرانی ــ را بازگو می­­­­کند که به دروغ، به اغوای زن­­­­پدرش متهم شده است (مانند داستان يوسف در انجيل و قرآن) اما به رغم این اتهام سنگین، او سرانجام از امتحانی سخت برای اثبات بی­­­­گناهي­­­­اش، از درون شعله­­­­های سوزان و مرگ­­­­آور آتش، زنده و سالم بيرون می­­­­­­آيد. چندی بعد ، کشته شدن غيرمنصفانه و ترحم­­­برانگيز سياوش نه تنها چرخه­­­­ی پيچيده انتقام در تاريخ حماسی ايران (کتاب شاهنامه) را از بند رها نمود بلکه سبب بهبود آداب عزاداری و مراسم تعزیه­­­های مذهبی شیعیان هم گرديد که در فلکلور مرسوم و مشهور ايرانی همچنان باقی مانده است.

مراسم ختم يوسف، که از سوی مقامات تحريم شده ، با مقاومت و پافشاری زری، بالاخره برگزار می­­­گردد. اما مراسم عزاداری عمدتاَ در هاله­­­­ای از تعزیه­­­ در مراسم عاشورای امام حسین، پوشیده می­­­­گردد و سرآخر به شورش و خونريزی منجر می­­­­شود؛ یعنی چرخه­­­­ای آشنا در تاريخ معاصر ايران و برخی کشورهای مشابه ديگر.

سووشون ، به­­­دليل بازگويي شرایط اجتماعی- سياسی ، به­­­عنوان داستانی موفق که از مشکلات مردم، ورای مرز و محدوده­­­ی زمانی خاص، سرشار از نبرد و عطوفت و کشمکش و ملايمت سخن می­­­گويد کتابی با ارزش است. اين کتاب، تصويری رنگارنگ، واقع­­­گرایانه و دقیق از شخصيت و روح ايرانی است، تصويری که به زيبايي، از زندگی سنتی در زمان انقلاب فرا روییده است. معروفيت اين کتاب در ايران گويای درک ايرانيان نه تنها از خود بلکه از نقش و حضور انگليس در کشورشان است. با تشکر از رکسانا زند برای فراهم کردن موقعيتی برای خوانندگان انگليسی زبان که بتوانند از خواندن اين داستان مهم و تأثیرگذار، لذت ببرند.

پانوشت:

این مقاله ترجمه ای است از مقاله زیر که توسط چارلز ملویل (CHARLES MELVILLE) به نگارش در آمده است:

A PERSIAN REQUIEM. By SIMIN DANESHVAR, translated by ROXANE ZAND. Peter Halban Publishers. 279pp. ?13.95.